عملکرد ذرت دانه‌ای تحت تاثیر تنش کم‌آبی، کودهای زیستی و شیمیایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ،گروه کشاورزی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروز آباد، ایران

2 داتشیار،گروه کشاورزی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروزآباد، ایران

3 استادیار ،گروه کشاورزی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروز آباد، ایران

4 استادیار، گروه کشاورزی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروزآباد، ایران

5 استادیار،گروه کشاورزی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروزآباد، ایران

چکیده

بروز تنش کم­ آبی از مهم‎ترین عوامل تأثیرگذار بر فعالیت‎های میکروبی خاک در اکوسیستم‎های خشک و نیمه‌خشک محسوب می‎شود که از طریق محدودیت دسترسی به عناصر غذایی، فعالیت میکروبی را کاهش می‎دهد. در این راستا به منظور ارزیابی تنش کم ­آبی (30، 50، 70 و 100 درصد ظرفیت مزرعه)، کود شیمیایی اوره (100، 200 و 300 کیلوگرم در هکتار) و تأثیر کودهای زیستی (تلقیح بذر با مایکوریزا به تنهایی، تلقیح تلفیقی مایکوریزا و ازتوباکتر و تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپیریلیوم و شاهد) بر صفات عملکردی ذرت(Zea mays) ، رقم هیبرید Sc706، آزمایشی به‌صورت کرت‌های دوبار خردشده در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی در سه تکرار در دو سال زراعی 97-1396 و 98-1397 در مزرعه­ای در فیروزآباد، استان فارس، انجام شد. در ارتباط با عملکرد و اجزای عملکرد برهمکنش دوگانه و سه‌گانه تنش کم‌آبی، کود شیمیایی و کود زیستی در تمام صفات عملکردی اختلاف معنی‎داری نشان دادند. در اکثر صفات، کاربرد کود شیمیایی اوره (به میزان 200 و 300 کیلوگرم در هکتار) همراه با کودهای زیستی (تیمارهای مایکوریزا-آزوسپیریلیوم و مایکوریزا-ازتوباکتر) بهترین نتایج را در پی داشت. در مجموع می‎توان گفت استفاده از کود 200 و 300 کیلوگرم در هکتار اوره به همراه ترکیب کودهای زیستی مایکوریزا-آزوسپیریلیوم و یا مایکوریزا-ازتوباکتر می‎تواند گزینه‎های مناسبی جهت بهبود صفات عملکردی و مورفوفیزیولوژیک ذرت در شرایط منطقه باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Grain Corn Yield under the Influence of Water Deficit Stress, Biological and Chemical Fertilizers

نویسندگان [English]

  • Nozar Shamohammadi 1
  • Mahdi Zare 2
  • Kourosh Ordokhani 3
  • Farshid Aref 4
  • Shahram Sharafzaeh 5
1 Department of Agriculture, Firozabad Branch, Islamic Azad University, Firozabad, Iran
2 Department of Agriculture, Firozabad Branch, Islamic Azad University, Firozabad, Iran
3 Department of Agriculture, Firuzabad Branch, Islamic Azad University, Firuzabad, Iran
4 Department of Agriculture, Firozabad Branch, Islamic Azad University, Firozabad, Iran
5 ,Department of Agriculture, Firozabad Branch, Islamic Azad University, Firozabad, Iran
چکیده [English]

Water deficit stress is considered as one of the most important factors affecting soil microbial activities in dry and semi-dry ecosystems, which reduces microbial activity by limiting access to nutrients. To evaluate the effect of water stress (30%, 50%, 70%, and 100% of field capacity), urea chemical fertilizer (100, 200, and 300 kg/ha), and the impact of biological fertilizers (inoculation with mycorrhiza alone, co-inoculation with mycorrhiza and nitrogen-fixing bacteria, co-inoculation with mycorrhiza and azospirillum, and control) on the yield characteristics of Zea mays hybrid Sc706, a field experiment was conducted as a split-split plot in a randomized complete block design with three replications in two cropping seasons (2018-2019 and 2019-2020) on a farm in Firoozabad, Fars province, Iran. Dual and triple interactions of water stress, urea chemical fertilizer, and biological fertilizer showed significant differences in all yield characteristics. In most traits, the application of urea chemical fertilizer (200 and 300 kg/ha) along with biological fertilizers (mycorrhiza-azospirillum and mycorrhiza-nitrogen-fixing bacteria treatments) produced the best results. Overall, it can be concluded that the use of 200 and 300 kg/ha of urea fertilizer along with a combination of biological fertilizers, mycorrhiza-azospirillum and mycorrhiza-nitrogen-fixing bacteria, can be suitable options for improving the yield and morpho-physiological characteristics of corn under regional conditions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Azospirillium
  • azotobacter
  • drought stress
  • hybrid 706
  • mycorrhiza

. مقدمه

افزایش روز افزون جمعیت کره زمین و نیاز به افزایش عملکرد گیاهان زراعی و تامین مواد غذایی و کمبود سطح زیر کشت سبب شده پژوهشگران در این زمینه پژوهش­های جدیدی را دنبال کنند (Khan et al., 2020). براساس پیش‌بینی‌های صورت­گرفته جمعیت جهان تا سال 2050 به بیش از 10 میلیارد نفر می­رسد. بر همین اساس، برای تامین نیاز غذایی در 30 سال آینده، باید حداقل 70 درصد افزایش عملکرد داشته باشیم .(Xiong et al., 2022) حدود دوسوم از ماده خشک قابل مصرف دنیا را غلات تشکیل می‌دهند که ۵۴ درصد از آن به گندم (Triticum aestivum)، برنج  (Oryza sativa) و ذرت  (Zea mays)اختصاص دارد (Awan et al., 2017).

در میان گیاهان زراعی، ذرت به­عنوان یکی از مهم‎ترین غلات دانه‌درشت به دلیل نقش مهمی که در تغذیه انسان و دام دارد، در عرصه تولید جهانی از جایگاه ارزشمندی برخوردار است و ویژگی‌هایی از قبیل گرمادوست­بودن، برخورداری از مسیر فتوسنتزی چهار کربنه، کارایی مصرف آب مناسب در مقایسه با سایر غلات، این گیاه را مورد توجه پژوهشگران قرار داده است؛ اما از طرف دیگر، ذرت در بین گیاهان زراعی چهار کربنه بیشترین حساسیت را به تنش­های محیطی دارد که سبب کاهش عملکرد در اثر انواع تنش‌های محیطی می‌شود (Ma et al., 2017). تولید مواد غذایی به دلیل اثر انواع تنش­های محیطی غیر زنده در حال کاهش می‌باشد (Ahmed et al., 2019a, 2019b, 2019c). اثر تنش­های خشکی، شوری و دما بیشترین خسارت را به گیاهان زراعی داشته است و به همین دلیل بیشتر مورد توجه و مطالعه قرار گرفته­اند (Hui-Mean et al., 2018) حدود 70% غذای اصلی مردم دنیا که در زمین‌های دیم و کم­آب تولید می‌شود به دلیل تغییرات در بارندگی در معرض تهدید قرار گرفته است (Abbasi et al., 2021). تنش کم‌آبی در گیاهان سبب کاهش محتوای کلروفیل، مهار فتوسنتز، از­دست­دادن نفوذپذیری غشای سلولی و ... می‌شود که درنهایت سبب کاهش عملکرد نهایی می­شود (Ahmed et al., 2019a, 2019b, 2019c; Batool et al., 2013; Ma et al., 2017).

استفاده از کودهای شیمیایی به عنوان سریع­ترین راه برای جبران عناصر غذایی و حاصلخیزی خاک مطرح است. نیتروژن از عناصر غذایی ضروری برای گیاهان است که تامین حد بهینه آن در خاک بر رشد و نمو گیاهان از جمله ذرت شیرین تاثیر بسزایی دارد (Vahedi., 2015). نیتروژن ترکیبی است با وزن مولکولی کم که در گیاه در ساختار نوکلئوتیدها، آمین­ها و آمیدها شرکت دارد. همچنین در تولید کلروفیل، جزء اصلی آنزیم­ها، پروتئین­ها، اسیدهای نوکلئیک و در دیواره­های سلولی نیز به کار می­رود
(Zaman Khan et al., 2011). کمبود نیتروژن تقریبا همیشه به عنوان یک عامل محدودکننده و مؤثر بر رشد و عملکرد گیاه، بیش از هر ماده غذایی دیگر در چرخه تولیدی محصول است (De-Morais-Oliveire et al., 2016).

در سال­های اخیر علاوه بر تنش‌های محیطی، آلودگی­های زیست‌محیطی (مانند آلودگی خاک، آب ‌و هوا) روی منابع غذایی روزمرۀ انسان­ها تاثیر منفی گذاشته و سلامت جوامع انسانی را مورد تهدید قرار داده است. تلاش­های گسترده­ای به منظور یافتن راهکارهای مناسب برای بهبود کیفیت خاک و محصولات کشاورزی، با استفاده از حذف آلاینده­ها با روش­های زیست­پالایی و حفظ پایداری اکوسیستم­های طبیعی، آغاز شده است ((Vesey, 2003. کودهای زیستی گروهی متنوع از باکتری­ها و قارچ‌های مفید ساکن ریزوسفر هستند که باعث افزایش رشد گیاه توسط راه‌کارهای مختلف، به طور مستقیم و غیر مستقیم می‌شوند
 ( 2014,.Ahemad & Kibret, 2014; Chang et al) و نقش قابل ‌توجهی را هم در شرایط تنش و هم در شرایط معمولی در جهت بهبود رشد و فرآیندهای مربوط به نمو گیاه ایفا می­کند (Nadeem et al., 2010).

 Rostami & Malaki(2020) با بررسی تأثیر تلقیح مایکوریزا و کاربرد مویان بر خصوصیات علوفه­ای ذرت هیبرید 706 در شرایط کم­آبی، بیان کردند که با افزایش درصد تنش کم‌آبی و کاربرد مایکوریزا درصد پروتئین، درصد کربوهیدرات­های محلول در آب، درصد فیبرهای شسته­شده با شوینده­های اسیدی در مقایسه با شاهد به­ترتیب 24/39، 64/30 و 39 درصد افزایش یافت. کاربرد مویان بر درصد فیبرهای شسته­شده با شوینده­های خنثی معنی­دار نبود. هم‌زمان با افزایش سطوح تنش کم­آبی وزن خشک علوفه کاهش یافت و بیشترین وزن خشک علوفه (400 گرم در بوته) در شرایط آبیاری کامل و کاربرد مویان و مایکوریزا مشاهده شد. نتایج همچنین نشان داد که با افزایش شدت تخلیه آب قابل استفاده، کاربرد مویان و تلقیح با قارچ مایکوریزا افزایشی 97 درصدی در کارایی مصرف آب نسبت به شاهد مشاهده شد. (2019) Khosravi با بررسی واکنش ذرت به تلقیح با ازتوباکتر در شرایط تنش خشکی، به این نتیجه رسید که تنش آبی موجب کاهش معنی­دار وزن خشک اندام هوایی، ارتفاع بوته و وزن خشک بلال نسبت به شاهد بدون تنش شد. تلقیح با جدایه Azc10 باعث افزایش معنی­دار وزن خشک اندام هوایی نسبت به تیمار شاهد شد. این جدایه نسبت به تیمار بدون تلقیح در شرایط تنش خشکی موجب افزایش حدود 20 درصد عملکرد اندام هوایی شد.

در بررسی­های بی‌شمار، تأثیر باکتری‌های ریزوسفری محرک رشد بر رشد و توسعه گیاه به دلایل توسعه سامانه ریشه‌ای
(Verma et al., 2014)، افزایش جذب عناصر غذایی (Karlidag et al., 2007)، پایداری به خشکی و شوری (Mayak et al., 2004)، کاهش غلظت اتیلن (Grichko & Glick, 2001)، کنترل زیستی فیتوپاتوژن­ها و حشرات (Russo et al., 2008)، تولید فیتوهورمون­ها (Tank & Saraf, 2010)، تولید سیدروفور (Jahanian et al., 2012) و انحلال فسفات (Ahemad & Khan, 2012) نشان داده است. کاربرد توام ازت بارور 1 و فسفر بارور 2، ارتفاع بوته، تعداد دانه در ردیف، عملکرد بیولوژیک و عملکرد دانه ذرت را به­ترتیب 7/10، 2/31، 6/10 و 7/33 درصد نسبت به کاربرد ازت بارور 1 و 7/18، 7، 3/17، 5/16، 11 درصد نسبت به فسفر بارور 2 تحت شرایط قطع آبیاری در مرحله ظهور گل تاجی بهبود می­بخشد (Behrooz et al., 2019). با توجه به اهمیت تغذیه و همچنین با در نظر گرفتن وضعیت کم‌آبی‌های اخیر، هدف از این پژوهش بررسی برخی صفات عملکردی ذرت تحت اثر توام کودهای شیمیایی و زیستی به کم­آبی بود.

 

  1. روش­شناسی پژوهش

در این پژوهش به‌منظور ارزیابی تأثیر کود زیستی و کود شیمیایی اوره در شرایط کم­آبی بر گیاه ذرت (رقم هیبرید Sc706) پژوهشی در مزرعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزآباد، استان فارس با مختصات طول جغرافیایی 52 درجه و 33 دقیقه و عرض جغرافیایی 28 درجه و 49 دقیقه با ارتفاع 1315 متر از سطح دریا مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفت. پژوهش حاضر به صورت کرت‌های دو بار خردشده در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی در سه تکرار در دو سال زراعی 97-1396 و 98-1397 به اجرا درآمد. در این آزمایش کرت اصلی چهار سطح دور آبیاری شامل 30%، 50%، 70% و 100% ظرفیت زراعی، کرت‎های فرعی شامل چهار سطح نیتروژن شامل صفر، 100 کیلوگرم در هکتار، کیلوگرم اوره در هکتار و 300 کیلوگرم اوره در هکتار بر اساس تجزیه خاک و کرت­های فرعی فرعی شامل: شاهد (عدم تلقیح کود زیستی)، تلقیح بذر با مایکوریزا به­تنهایی، تلقیح تلفیقی مایکوریزا و ازتوباکتر و تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپیریلیوم (تهیه­شده از موسسه تحقیقات آب ‌و خاک) بودند.

برای اختلاط و تلقیح بذور با کود زیستی ازتوباکتر (Azotobacter chroococcum) و همچنین آزوسپیریلیوم
(Azospirillum brasilense)، بذرها در سایه روی نایلون و یا سطح تمیز ریخته شد و به ازای هر هکتار زراعت یک بسته (100 گرمی) از کود زیستی ازتوباکتر و یا آزوسپیریلیوم (دارای 107 عدد باکتری زنده و فعال برای هر دو نوع کود زیستی) در یک لیتر آب فاقد کلر حل شد و پس از صاف­کردن محلول کودی توسط پارچه‌ای نازک، به‌وسیله آبپاش و یا سم‌پاش بر روی بذرها پاشیده شد و به‌خوبی مخلوط شد تا تمامی آن‌ها به‌ صورت یکنواخت به کود آغشته شدند و پس از هوا خشک­شدن بذور در سایه، بذور آماده کشت شدند. قارچ مـایکوریزا سویه (Glomus intraradice) بـه صـورت کود آلـی بیولوژیـک (پـودری) از موسسه تحقیقات آب‌ و خاک تهیـه شد و بـراساس توصیه موسسه به میزان 40 گرم به ازای هر متر مربع خاک در زیـر و کنـار بـذور قـرار داده شـد (جدول 1).

 

جدول 1. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک مزرعه آزمایشی.

depth )cm(

EC (ds/m)

pH

Soil organic carbon

)O.C%(

Soil pattern

Sand (%)

Silt (%)

Clay (%)

0-30

2.89

8

0.78

16

57

27

depth (cm)

phosphorus (ppm)

potassium )ppm(

Iron

)ppm(

Nitrogen

)%(

Zinc (ppm)

Manganese (ppm)

copper (ppm)

0-30

7.51

225

8.6

0.1

0.067

3.96

1.115

بعد از عملیات تهیه زمین (آبیاری اولیه، دیسک و ماله‌کشی)، از هر تکرار یک نمونه مرکب خاک از عمق صفر تا 30 سانتی‌متری تهیه و آزمایش‌های لازم مانند بافت خاک، درصد کربن آلی، pH، EC، فسفر و پتاسیم قابل ‌جذب و عناصرکم­مصرف (آهن، روی، مس و منگنز) و نیز مجموع نیتروژن نیتراتی و آمونیاکی (نیتروژن قابل جذب خاک) در عمق صفر تا 30 سانتی­متری مطابق با دستورالعمل‌های موسسه تحقیقات خاک و آب تعیین شدند. مصرف کودهای فسفر و پتاسیم بر اساس آزمون خاک به­ترتیب به میزان 100 کیلوگرم در هکتار سوپر فسفات تریپل و 200 کیلوگرم در هکتار سولفات پتاسیم به صورت نواری و هنگام کاشت مصرف شد. تیمارهای نیتروژن مطابق تیمارهای آزمایش به صورت نواری مصرف شدند.

مقادیر مختلف سطوح نیتروژن براساس تجزیه خاک از منبع اوره در دو نوبت، همزمان با کاشت (50 درصد نیتروژن) و در زمان پنج تا شش برگی (50 درصد دیگر نیتروژن) با فاصله پنج سانتی‌متری پای بوته به صورت مصرف خاکی مورد استفاده قرار گرفت و بلافاصله آبیاری شد. آبیاری کرت­ها با استفاده از نوارهای آبیاری ایجاد شده در مزرعه صورت گرفت. در اواخر اردیبهشت‌ماه، کاشت بذور با فاصله خطوط 75 سانتی­متری در کرت­هایی به ابعاد 3*3 متری انجام شد. در این مطالعه کشت به صورت کپه­ای (سه بذر در هر کپه) با فاصله 20 سانتی­متر از هم روی خطوط کشت صورت گرفت.

به منظور سنجش وضعیت رطوبتی خاک از تانسیومتر استفاده شد. برای تعیین تغییرات رطـوبتی خـاک در اعمـاق 40 سانتی‌متری از تانسـیومتر اسـتفاده شـد. به منظور اعمال تنش کم­آبی در تیمارهای مختلف بلوک‌های گچی که قبلا مورد آزمون واسنجی قرار گرفته بودند نصب شدند و با توجه به منحنی کالیبراسیون بلوک­های گچی که قبلا در مزرعه دانشکده کشاورزی دانشگاه آزاد فیروزآباد فارس به­دست آمده بود، در زمان قرائت اعداد 90، 82 و 50 که توسط دستگاه سنجش رطوبت‌ خاک نشان داده شد، اقدام به آبیاری تیمارهای مربوطه شد. بوته‌های ذرت تـا مرحلـه شش­برگی بدون اعمال مدیریت کـم­آبیـاری، آبیـاری شـدند. پـس از مرحله شش­برگی، اعمال تنش کم­آبی گیاهان آغاز شـد و تا پایان دوره برداشت تیمار تنش آبی ادامه داشت. صفات مورد نظر در مرحله رسیدگی دانه مورد اندازه‌گیری قرار گرفتند. برای اندازه‌گیری صفات مورد نظر پس از حذف اثرات حاشیه‌ای 10 گیاه به صورت تصادفی از هر تیمار انتخاب و صفات عملکردی همچون تعداد ردیف در بلال، تعداد دانه در ردیف، تعداد دانه در بلال، وزن صد دانه، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت مورد ارزیابی قرار گرفتند. برای محاسبه تعداد دانه در بلال از حاصل‌ ضرب تعداد ردیف در بلال و در تعداد دانه در ردیف، استفاده شد. برای محاسبه عملکرد بیولوژیک، از 10 بوته نمونه­گیری­شده، در آون به مدت 72 ساعت و در دمای 70 درجه سانتی­گراد قرار داده شد. سپس با استفاده از ترازوی با دقت 01/0 وزن خشک کل بوته­ها (شامل ساقه، برگ و بلال) توزین و برحسب گرم در متر مربع محاسبه و ثبت شد. برای محاسبه شاخص برداشت از رابطه زیر استفاده شد:

HI= (وزن کل بوته/عملکرد دانه)×100

قبل از تجزیه داده­ها برای حصول اطمینان از نرمال­بودن داده­ها از آزمون نرمال Shappirowilk)) استفاده شد و پس از آن تجزیه داده­ها با استفاده از نرم­افزار SAS 9.1 انجام شد. در این تحقیق پس از انجام آزمون بارتلت و اطمینان از متجانس­بودن واریانس اشتباه آزمایشی، تجزیه واریانس مرکب داده­ها با استفاده از برنامه آماری  SASو مقایسه میانگین داده­ها با آزمون چند­دامنه‌ای دانکن و در سطح احتمال پنج درصد صورت گرفت.

 

  1. یافته­های پژوهش و بحث

3-1. تعداد ردیف در بلال

بر اساس نتایج مندرج در جدول 2، اثرات ساده تیمارهای مورد بررسی در این پژوهش در سطح احتمال یک درصد بر تعداد ردیف در بلال معنی‎دار بود. همچنین اثر متقابل دوگانه و سه­گانه شامل کم‌آبی*کود شیمیایی،کم­آبی *کود زیستی، کود شیمیایی*کود زیستی و کم­آبی*کود شیمیایی*کود زیستی) بر تعداد ردیف در بلال ذرت هیبرید 706 تفاوت معنی‎داری در سطح احتمال یک درصد نشان داد. مطابق جدول 3، بهترین تیمار مربوط به 70 درصد ظرفیت زراعی، 300 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپریلوم (55/18 عدد) اختصاص یافت و کمترین آن (15/ 14عدد) مربوط به تیمار 50 درصد ظرفیت زراعی، بدون کود شیمیایی و بدون کود زیستی بود. تعداد ردیـف دانـه در بـلال یکـی از اجزای مهم عملکرد دانه در ذرت اسـت کـه به شـدت تحــت تــاثیر رقابــت بــین بوته‌ها قــرار می‌گیرد. پژوهشگران کاهش تعداد ردیف دانـه در بـلال در شرایط کم­بودن مصرف نیتـروژن را بـه کمبـود مـواد پرورده اختصاص‌یافته به مقصد نسبت داده‌اند (Zaman-Khan et al., 2011).

Li et al. (2019) بیان کردند که احتمالا قارچ مایکوریزا از طریق افزایش جذب آب و عناصر غذایی، به‌ویژه فسفر سبب افزایش میزان فتوسنتز و تولید آسیمیلات‎ به اندازه مشخصی که تابع ژنتیک می‌باشد، شده است؛ درنتیجه، شیره پرورده کافی جهت رشد بلال فراهم شده و نهایتاً تعداد ردیف دانه در بلال تا تعداد مشخصی که خصوصیات ژنتیکی بلال مشخص می‎کند، افزایش نشان می‌دهد.

2-3. تعداد دانه در ردیف

نتایج تجزیه واریانس داده‎های مربوط به صفات عملکردی ذرت هیبرید 706 در این بررسی نشان داد که اثرات ساده تیمارها بر تعداد دانه در ردیف، تاثیر مثبت و معنی‎داری داشته است. اثر متقابل دوگانه سال*کم‌آبی، کم‌آبی *کود شیمیایی،کم­آبی *کود زیستی، کود شیمیایی*کود زیستی و سه­گانه کم‌آبی*کود شیمیایی*کود زیستی نیز در سطح احتمال یک درصد اختلاف معنی‎داری را نشان دادند (جدول 2). بهترین تیمار برای این صفت مربوط به تیمار 100 درصد ظرفیت زراعی، همراه با 200 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و ازتوباکتر (94/33 عدد) بود و کمترین آن نیز مربوط به رطوبت 30 درصد ظرفیت زراعی، 300 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و ازتوباکتر (45/ 27 عدد) به­دست آمد.

تنش­های محیطی از طریق ایجاد محدودیت در تأمین مواد فتوسنتزی لازم، تعداد دانه‌ها و ردیف‌ها را در بلال تحت تأثیر قرار می‌دهند. از دلایل کاهش تعداد دانه به هنگام تنش کم‌آبی، می‌توان به کاهش تعداد گل و کم­شدن تعداد گل‌هایی که به دانه تبدیل می‌شوند، اشاره کرد. در شرایط تنش آبی، کمبود آب طی مرحله زایشی از طریق کاهش قدرت مقصد در جذب مواد فتوسنتزی موجب کاهش تعداد گلچه‌های بارور می‌شود. در همین راستا گزارش شده است در ذرت از چنـد روز پـیش از گرده‌افشانی تـا تلقـیح کامـل تخمدان‌ها، جذب آب و عناصر غذایی در بیشینه خود می‌باشد و پتانسیل تعداد دانه در ردیف در این دوره تعیین می‌شود. رژیم رطوبتی مناسب در دوره قبل از ظهور کاکل، نه‌تنها بـرای رشد ساختارهای رویشی که تعیین‌کننده ظرفیـت تولیـد مـاده خشک گیاه هستند، بلکه برای نمو اندام‌های زایـشی نیـز دارای اهمیت است. نتایج حاصله نشان داد که مصرف مایکوریزا در مقایسه با عدم مصرف مایکوریزا در تمامی تیمارهای کم‌آبی اثر مثبتی روی تعداد دانه در ردیف نشان داد. فسفر یکی از مهم‎ترین عوامل در گرده‏افشانی گیاه ذرت است که کمبود آن، سبب به تعویق­افتادن گرده‎افشانی می‎شود و نهایتاً گرده‌افشانی به‌صورت ناقص انجام می‎شود. حال آنکه کمبود فسفر یکی از عوامل اصلی در پر شدن دانه می‎باشد و کمبود آن سبب تشکیل دانه‎های پوک و یا عدم تشکیل دانه می‌شود .(Afarinesh et al., 2016) استفاده از مایکوریزا یکی از عوامل اصلی انحلال فسفات‌های نامحلول و نهایتاً تبدل آن به فرم قابل استفاده برای گیاه می‎باشد که در نتیجه این امر افزایش دانه در ردیف بلال را موجب می‌شود
 (Atta et al., 2015).

3-3. تعداد دانه در بلال

نتایج این پژوهش نشان داد اثرات ساده، متقابل دوگانه و سه­گانه تنش کم‌آبی، کود شیمیایی و کود زیستی بر تعداد دانه در بلال در بوته کاملاً معنی‎دار بود (جدول 2). نتایج مقایسه میانگین تیمارها نشان داد که بالاترین تعداد دانه در بلال مربوط به تیمار 100 درصد ظرفیت زراعی با 300 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپریلوم (66/571 عدد) بود. همچنین کمترین مقدار این صفت مربوط به تیمار 30 درصد ظرفیت زراعی بدون کود شیمیایی و بدون کود زیستی (7/450 عدد) بود (جدول 3). یافته‎های این پژوهش نشان داد اثر کم‎آبی وارد­شده به گیاه، در تیمارهایی که از عوامل زیستی استفاده شده تا حدودی تعدیل شده است. حال نظر به اینکه تیمارهای استفاده از کود شیمیایی سبب افزایش رشد و متعاقبا افزایش تعداد دانه در بلال شدند و زمانی که کود شیمیایی همراه با عوامل زیستی استفاده شد، حتی با وجود تنش کم­آبی، سبب افزایش تعداد دانه در بلال شد (جدول 3) که نشان­دهنده اثرات مثبت استفاده همزمان کود شیمیایی و کود زیستی است.

انشعابات میسیلیومی قارچ‎های مایکوریزا قادرند به درون خاک و منافذی که برای ریشه و تارهای کشنده‎ گیاه در دسترس نیستند، راه یابند و به این ترتیب از حجم بیشتری از خاک استفاده کنند. این ریزجانداران با فراهم­کردن سطح اضافی برای جذب، باعث افزایش جذب عناصر غذایی به‌ویژه فسفر و نیتروژن می‎شوند و به این ترتیب تولید مواد پرورده در گیاه را افزایش می‎دهند. نیتروژن با شرکت در ترکیبات پروتئینی و آمینی علاوه­بر اهمیت حفاظتی برای برخی آنزیم‎ها و پایداری pH سلولی، در جابجایی عناصر دیگر از راه آوند چوبی نیز اهمیت بسزایی دارد؛ بنابراین همزیستی گیاه با این ریزجانداران افزایش اجزای عملکرد ذرت از جمله تعداد دانه در بلال را در پی داشت (Afarinesh et al., 2016).

3-4. وزن صددانه

از نتایج تجزیه واریانس صفت وزن صددانه چنین برمی‎آید که اثرات ساده تیمارهای این بررسی بر این صفت در سطح احتمال یک درصد معنی‎دار بوده است. به­علاوه، در بین اثرات متقابل دوگانه و سه­گانه، اثرات سال*کم‌آبی و سال*کود شیمیایی در سطح احتمال پنج درصد و اثرات کم‌آبی*کود شیمیایی، کم‌آبی*کود زیستی و کود شیمیایی*کود زیستی و همچنین کم‌آبی*کود شیمیایی*کود زیستی در صفت وزن صددانه، در سطح احتمال یک درصد اختلاف معنی‎داری را نشان دادند (جدول 2). نتایج حاصل از مقایسه میانگین نشان داد که بالاترین مقادیر وزن صددانه مربوط به تیمار 100 درصد ظرفیت زراعی با 300 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپریلیوم (26/46 گرم) و کمترین مقدار این صفت مربوط به تیمار 30 درصد ظرفیت زراعی بدون کود شیمیایی و بدون کود زیستی (61/16 گرم) بود (جدول 3).

نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که با افزایش تنش کم‌آبی وزن صد دانه گیاهان به شدت کاهش یافت که این امر احتمالاً می‌تواند به دلیل کوتاه‌تر­شدن طول دوره پر شدن دانه و دمای زیادتر طی روزهای پایانی دوره رشد باشد. عموماً وقتی گیاه با خشکی مواجه شود، روزنه­هایش بسته می‌شود و این موضوع موجب کاهش جذب دی‌اکسید کربن می­شود و از طرفی گیاه برای جذب آب، انرژی زیادی مصرف می‌کند. از سوی دیگر، گیاه در هنگام تنش، سطح برگ خود را کاهش داده و این رفتار سبب کاهش تولید مواد فتوسنتزی می‌شود. با کاهش مواد فتوسنتزی، انتقال مواد به سمت بذرها نیز کاهش پیدا می‌کند و متعاقب آن از وزن بذور کاسته شده و دانه‌های کوچکتری حاصل می‌شود. در تحقیق حاضر، استفاده از کود شیمیایی و کودهای زیستی سبب بهبود وزن صد دانه گیاه ذرت شد (جدول 3). در پژوهش‌های بی‌شماری اثرات افزایشی کود شیمیایی و کود زیستی مشاهده ‌شده است. بررسی‎های (2013) Arrudaa et al. نشان داد که مصرف نیمی از نیاز گیاه به کودهای پرمصرف (NPK) به عنوان منبع شیمیایی همراه با تلقیح گیاه با کود زیستی باکتریایی بیشترین وزن صد دانه را در گیاه ماش (Vigna mungo) داشته است. از سوی دیگر، در عرصه‎های مختلف زمانی همواره تنش آبی از عوامل محدودکننده تولید کلیه محصولات کشاورزی در کل دنیا بوده است؛ اما با تمام این تفاسیر مشخص شده که استفاده از مایکوریزا آربوسکولار و باکتری‎های محرک رشد گیاه (PGPB) مانند ازتوباکتر و آزوسپیریلیوم، اثرات تنش خشکی را کاهش می‎دهند (Behrooz et al., 2019). نشان داده شده است که استفاده همزمان
 G. mosseae به عنوان یک مایکوریزا به همراه باکتری‎های محرک رشدی مانند آزوسپیریلیوم و ازتوباکتر نسبت به استفاده جداگانه این منابع زیستی و یا عدم استفاده این‌ها، در شرایط تنش خشکی توانسته است اثرات منفی تنش خشکی را در نهال گردو
 (Juglans regia) به نسبت بیشتری کاهش دهد (Behrooz et al., 2019).

 

 

 

 

 

 

 

Mean Squares

 

 

 

 

Harvest index

Biological

yield

Grain yield

Hundred seed weight

Grains per ear

Grains per row

Rows per ear

DF

S.O.V

736.43**

698.9**

14.63**

111.41**

16109.15**

84.76**

129.6**

1

Year (Y)

14.33

84.62

10.56

115.6

10581.09

12.2

0.27

4

Block/Year

176.85**

1203.11**

263.12**

2393.28**

19175.52**

182.17**

15.51**

3

water deficit (I)

3.15ns

5.5ns

0.60ns

6.822*

99.34ns

38.39**

0.029ns

3

Y*I

5.91

2.86

0.21

1.83

29.78

11.77

0.147

12

Ea

46.36**

413.1**

81.302**

801.42**

23916.14**

45.82**

72.54**

3

Chemical fertilizers (C)

16.5ns

8.6**

0.56ns

5.8*

41.78ns

0.28ns

0.006ns

3

Y*C

6.56ns

4.07**

0.83**

9.6**

1461.60**

3.22**

0.9**

9

I*C

4.61ns

0.85ns

0.204ns

0.996ns

28.82ns

0.334ns

0.019ns

9

Y*C*I

7.14

1.38

0.309

1.71

48.32

0.31

0.024

48

Eb

206.96**

1589.99**

351.66**

3320.78**

20553.72**

16.68**

50.83**

3

Bio-fertilizer (B)

5.16**

9.76*

0.18ns

6.65ns

5.64ns

0.44ns

0.012ns

3

Y*B

6.48ns

15.07*

3.5**

32.43**

1149.79**

4.77**

0.32**

9

I*B

3.18ns

0.222ns

0.144ns

0.16ns

20.20ns

0.61ns

0.01ns

9

Y*I*B

3.74ns

7.28**

1.54**

17.67**

1892.14**

3.54**

5.47**

9

B*C

0.936ns

0.074ns

0.08ns

0.33ns

10.81ns

0.063ns

0.009ns

9

Y*B*C

3.54ns

4.81**

0.86**

9.58**

375.8*

1.82**

0.088**

27

I*B*C

3.09 ns

0.27 ns

0.09 ns

0.29 ns

18.33ns

0.062 ns

0.011ns

27

Y*B*C*I

2.58

0.23

0.104

0.36

17.22

0.18

0.0191

192

Ec

5.052

6.44

5.97

5.14

3.083

3.02

1.05

-

CV

                       

جدول 2. تجزیه واریانس مرکّب صفات عملکردی ذرت  SC706تحت تأثیر تیمارهای مختلف کم‌آبی، کود شیمیایی و زیستی در دو سال متوالی.

 

*، ** و ns به­ترتیب معنی‌دار در سطح احتمال پنج و یک درصد و معنی‌دار نیست.

 

 

 

 

 

جدول 3. تأثیر اثر متقابل کودهای شیمیایی و زیستی بر اجزای عملکرد و عملکرد ذرت در شرایط تنش کم‌آبی.

Treatments

Biological yield (ton ha-1)

Grain yield (ton ha-1)

Hundred grain weight

Grains per ear

Grains per row

Rows per ear

Biological fertilizer

Nitrogen

Irrigation

 

18.85def

7.13def

23.91e

469.84f

33.47ab

14.67f

B1

C1

I1

 

22.44bcd

9.07bcd

29.52cd

478.33e

33.48ab

14.75efg

B2

 

 

 

24.11bc

9.19bc

30.84c

471.82def

32.36bcd

15.54c-f

B3

 

 

 

25.52b

9.98b

32.95bcd

487.56d

32.32bcd

15.67c-f

B4

 

 

 

21.42cde

8.14cde

26.92cde

479.97e

33.82a

14.86ef

B1

C2

 

 

23.89b

9.72b

31.26b-e

486.29d

33.50a

15.12d

B2

 

 

 

27.46a-f

11.01a-f

35.97b

505.59bcd

33.04a-e

16.08b-e

B3

 

 

 

27.12a-f

10.79a-f

35.36bc

507.23bcd

31.76c

16.61bcd

B4

 

 

 

27.56a-f

10.99a-f

35.97b

484.63de

33.82a

14.96e

B1

C3

 

 

28.37a-e

11.67a-e

37.77a-f

492.78c

33.29abc

15.49c-f

B2

 

 

 

32.04ab

12.79ab

42.60ab

558.05ab

33.94a

17.27a-d

B3

 

 

 

27.64a-f

11.18a-f

35.97bc

557.21ab

33.15a-d

17.72ab

B4

 

 

 

31.16abc

12.62abc

41.69abc

487.63d

33.75ab

15.11de

B1

C4

 

 

31.55ab

12.93ab

42.60ab

496.44c

32.20b-e

16.43bcd

B2

 

 

 

33.53a

13.99a

44.81a

570.66a

33.25abc

18.12a

B3

 

 

 

34.87a

14.14a

46.26a

571.66a

32.87b

18.55a

B4

 

 

 

16.73f

5.96f

20.90f

468.9f

33.38abc

14.35h

B1

C1

I2

 

18.47def

7.00def

23.49e

473.87efg

33.48ab

14.56fg

B2

 

 

 

20.54d

7.94d

26.32c-f

479.99e

32.83b

14.96e

B3

 

 

 

20.94c-f

8.03c-f

26.92cde

479.82e

33.08a-e

14.94e

B4

 

 

 

19.48def

7.27def

24.81de

477.67e

33.27abc

14.63f

B1

C2

 

 

19.65de

7.53de

25.24d

480.40def

33.50a

14.77efg

B2

 

 

 

23.92bc

9.36bc

31.14b-f

494.44c

32.22b-e

15.77cde

B3

 

 

 

24.33bc

9.42bc

31.75b-e

499.24c

32.49bc

15.87cd

B4

 

 

 

24.98b

9.72b

32.65b-e

476.18ef

33.29abc

14.77efg

B1

C3

 

 

26.46a-f

10.71a-f

34.76bc

481.98def

33.24abc

14.97e

B2

 

 

 

27.27a-f

11.17a-f

35.97b

506.55a-d

30.66d

16.95b

B3

 

 

 

29.34a-e

11.66a-e

38.98a-e

512.69abc

31.17cde

16.90b

B4

 

 

 

27.30a-f

11.22a-f

35.97b

481.17def

33.27abc

14.87ef

B1

C4

 

 

28.34a-f

11.50a-f

37.47a-f

490.60cd

32.37bcd

15.57c-f

B2

 

 

 

29.54a-d

12.26a-d

39.28a-d

528.3ab

30.63de

17.71ab

B3

 

 

 

31.05ab

12.73ab

41.68abc

529.31ab

31.11c-f

17.68ab

B4

 

 

 

15.71f

5.41f

19.23g

461.41fgh

32.95b

14.15h

B1

C1

I3

 

16.72f

6.36ef

21.59f

468.84f

32.90b

14.35h

B2

 

 

 

18.64e

6.87e

23.61e

473.17efg

32.62bc

14.76efg

B3

 

 

 

20.12de

7.53de

25.72d

473.36efg

32.48bc

14.69f

B4

 

 

 

16.66f

6.00f

20.50fg

466.70f

33.00a-e

14.28h

B1

C2

 

 

19.08def

7.08def

24.24def

476.33ef

33.06a-e

14.57fg

B2

 

 

 

23.08c

8.88c

29.94cd

483.79de

32.65bc

15.06de

B3

 

 

 

23.08bcd

8.98bcd

29.94cd

486.80d

32.67bc

15.06de

B4

 

 

 

21.99cd

8.65cd

28.44cde

471.18e-h

33.12a-d

14.45h

B1

C3

 

 

23.64b

9.60b

31.44b-e

480.80ef

32.97b

14.84ef

B2

 

 

 

25.02b

10.11b

32.71b-e

491.77cd

31.41cd

15.94c

B3

 

 

 

27.30a-f

10.87a-f

35.97b

495.94c

31.33cd

15.96c

B4

 

 

 

24.36bc

9.82bc

32.95bcd

472.49efg

33.09a-e

14.55h

B1

C4

 

 

26.80a-f

11.17a-f

35.97b

486.62d

32.78b

15.13d

B2

 

 

 

28.70a-f

11.77a-f

37.95a-e

509.67abc

31.20cde

16.72bc

B3

 

 

 

29.42a-e

11.86a-e

38.98a-e

515.65abc

31.50c

16.69bc

B4

 

 

 

13.70fg

4.87fg

16.61ghi

450.7gh

30.88d

14.37h

B1

C1

I4

 

14.47fg

4.89fg

17.66gh

459.54gh

31.06d

14.58fg

B2

 

 

 

16.33f

5.78f

20.32fgh

469.02f

30.86d

14.96e

B3

 

 

 

18.06ef

6.58ef

22.78ef

468.34f

30.88d

15.01def

B4

 

 

 

14.26fg

4.96fg

17.38gh

455.23gh

30.59de

14.66f

B1

C2

 

 

16.48f

5.85f

20.53fg

471.15e-h

31.30cde

14.77efg

B2

 

 

 

18.08e

6.61e

22.82ef

478.64e

29.99def

15.84cd

B3

 

 

 

20.49de

7.70de

26.25c-f

479.33e

29.93d-g

15.83cd

B4

 

 

 

17.37efg

6.10efg

21.80f

459.88g

30.69de

14.77efg

B1

C3

 

 

18.43e

6.77e

23.31ef

479.15e

31.26cde

14.97e

B2

 

 

 

20.96d

7.97d

26.92cde

488.13d

28.27e

16.97b

B3

 

 

 

21.41cde

8.13cde

27.56cde

486.97d

28.10ef

16.93b

B4

 

 

 

20.71de

7.85de

26.56c-f

467.34f

30.88d

14.86ef

B1

C4

 

 

23.08bcd

8.98bcd

29.94cd

483.63de

30.39de

15.60c-f

B2

 

 

 

23.71bc

9.28bc

30.84c

495.10c

27.45e-h

17.72ab

B3

 

 

 

24.28bcd

9.56bcd

31.67b-e

497.24c

27.70efg

17.66abc

B4

 

 

 

 

B ,I و C به­ترتیب سطوح مختلف کم­آبی، کود شیمیایی و کود زیستی (I1: 100% ، I2: 70 %، I3: 50% و I4: 30 % ظرفیت زراعی، C1: بدون کود شیمیایی، C2: 100 کیلوگرم، C3: 200 کیلوگرم وC4 : 300 کیلوگرم، B1 : بدون تلقیح با باکتری و قارچ (شاهد) ، B2: تلقیح بذر با مایکوریزا، C3: تلقیح مایکوریزا و ازتوباکتر، وB4 : تلقیح مایکوریزا و آزوسپیریلیوم).

 

 

3-5. عملکرد دانه

یافته‎های این پژوهش نشان داد اثرات ساده تیمارها روی صفت عملکرد دانه اختلاف معنی‎داری در سطح احتمال یک درصد نشان دادند. همچنین اثرات متقابل دوگانه و کم‌آبی*کود شیمیایی، کم‌آبی*کود زیستی، کود شیمیایی*کود زیستی و اثر سه­گانه کم‌آبی*کود شیمیایی*کود زیستی اختلاف معنی‎داری در سطح احتمال یک درصد نشان دادند (جدول 2). نتایج مقایسه میانگین نشان داد بیشترین مقادیر عملکرد دانه، مربوط به تیمار 100 درصد ظرفیت زراعی با 300 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپیریلیوم (14/14 تن در هکتار) و کمترین مقدار این صفت مربوط به تیمار 30 درصد ظرفیت زراعی، بدون کود شیمیایی و بدون کود زیستی (87/4 تن در هکتار) بود (جدول 3).

علت بالاتر بودن عملکرد دانه در شرایط آبیاری کامل نسبت به سایر سطوح آبیاری وجود آب کافی در خاک است که سبب می‌شود گیاه به­خوبی بتواند آب و عناصر غذایی مورد نیاز خود را جذب کند و از رنگیزه‌های فتوسنتزی بالاتر و در نتیجه، فتوسنتز و ماده­سازی بیشتر و به تبع آن رشد و عملکرد بالاتر برخوردار باشد. در بسیاری از گزارش‌ها نشان داده شده است که تنش خشکی سبب کاهش میزان کلروفیل برگ می‌شود و با تأثیر منفی بر دوره گرده‌افشانی منجر به کاهش عملکرد ذرت می‌شود. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که استفاده توام کود شیمیایی و کود زیستی سبب کاهش اثرات تنش خشکی و در نهایت منجر به افزایش عملکرد دانه شد (جدول 3). پژوهشگران بیان کردند استفاده تلفیقی از کودهای زیستی و شیمیایی بهترین گزینه در زراعت ذرت است و اهمیت مصرف کودهای زیستی در شرایط کم­آبی به اثر آن در بهبود خصوصیات فیزیکی خاک، حفظ آب و افزایش قابلیت استفاده از عناصر غذایی می‌باشد که درنهایت به افزایش زیست‌توده و تولید محصول منجر شود. در این راستا
 (2014) Hojattipor et al. نیز تاثیر تلفیق کودهای زیستی و شیمیایی بر عملکرد دانه گندم را مورد مطالعه قرار دادند و به این نتیجه دست یافتند که بیشترین عملکرد دانه مختص تیمار تلفیقی کود شیمیایی و زیستی بود. کمترین عملکرد دانه در تیمار شاهد (بدون مصرف کود زیستی) مشاهده شد که با نتایج پژوهش حاضر هماهنگی دارد.

در صورت کمبود شدید رطوبت خاک، جذب نیتروژن توسط گیاه دچار اختلال می­شود و نیتروژن مورد نیاز برای مراحل بحرانی رشد حتی در صورت افزایش نیترات خاک فراهم نشده و در نتیجه عملکرد دانه کاهش می‌یابد. آبیاری سبب افزایش جذب نیتروژن شده و افزایش تنش آب به‌خودی‌خود توانایی گیاه را از نظر استخراج نیترات خاک محدود می‌سازد. Liu et al. (2021) بیان داشتند که بالا بودن درصد نیتروژن برگ در شرایط تنش تا یک میزانی می‌تواند باعث افزایش عملکرد دانه شود و پس از آن عملکرد ثابت بوده یا کاهش می‌یابد که به نظر می‌رسد افزایش بیش از حد کلروفیل برگ در این شرایط کارآمد نبوده و عملکرد توسط سایر عوامل محدودکننده کاهش می‌یابد؛ می‌توان عنوان کرد که افزایش هم‌مان رطوبت خاک و نیتروژن منجر به افزایش عملکرد دانه می‌شود.

3-6. عملکرد بیولوژیک

نتایج جدول تجزیه واریانس (جدول 2) نشان داد که اثرات متقابل سال*کود زیستی و کم‌آبی* کود زیستی در سطح احتمال پنج درصد و اثر ساده سال،کم­آبی، کود شیمیایی و کود زیستی و همچنین اثرات متقابل دوگانه سال*کود شیمیایی، سال*کود زیستی، کم‌آبی*کود شیمیایی، کود شیمیایی*کود زیستی و اثر متقابل سه­گانه کم‌آبی*کود شیمیایی*کود زیستی روی صفت عملکرد بیولوژیک در سطح احتمال یک درصد معنی‎دار بود. نتایج مقایسه میانگین نشان داد بیشترین عملکرد زیستی مربوط به تیمار 100 درصد ظرفیت زراعی، با 300 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپیریلیوم (87/34 تن در هکتار) و کمترین مقدار این صفت مربوط به 30 درصد ظرفیت زراعی، بدون کود شیمیایی و بدون کود زیستی (70/13 تن در هکتار) بود (جدول 3). عموماً کمبود آب سبب کاهش تولید مواد پرورده و در نتیجه باعث کاهش اندام‌های رویشی و اندام‌های زایشی می‌شود که نهایتاً می‌تواند منجر به کاهش عملکرد زیستی گیاه در شرایط محدودیت آب شود.

Bayat et al.  (2022) و Parent et al. (2015) کم‌آبی را در مراحل مختلف رشد گندم و ذرت اعمال و گزارش کردند که کمبود شدید آب در مراحل اولیه رشد منجر به کاهش ماده خشک گیاه می‌شود. کمبود رطوبت از طریق کاهش تولید و افزایش پیری برگ‌ها، شاخص سطح برگ را کاهش می‌دهد. در پژوهـشی دیگر بـا اعمـال تـنش خـشکی در مرحله رشد رویشی ذرت کاهش معنی­داری در عملکـرد بیولوژیـک گیاه مشاهده شد و بالاترین عملکرد بیولوژیک در شرایط بدون تنش حاصل شد. به نظر می‌رسد افزایش عملکرد بیولوژیک در تیمار آبیاری مطلوب، به دلیل گسترش بیـشتر و طـول دوره سـبزمانی زیادتر برگ‌ها بـوده که منجـر بـه ایجـاد مبـدأ فیزیولوژیـک بزرگ‌تری می‌شود. تنش کم­آبی علاوه بر اثر منفی بر عملکرد، باعث بروز یا تشدید سایر تنش‌ها به­ویژه تنش کمبود عناصر غذایی از طریق اختلال در روند جذب و تجمع عناصر غذایی نیز می­شود. بر این مبنا
Liu et al.  (2021)اذعان داشتند که باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن شامل آزوسپیریلیوم، سودوموناس و ازتوباکتر از طریق همیاری با ریشه گیاهان، موجب افزایش سطح جذب رطوبت و بهبود شبکه گسترده ریشه‌ای در گیاه میزبان می‌شود که موجب افزایش وزن خشک گیاه و کاهش تنش کمبود مواد غذایی می­شوند.

Li et al. (2019) نیز افزایش با واسطه AMF در رشد و فتوسنتز در گونه‌های گیاهی C3 (Leymus chinensis) وC4 (Hemarthria altissima)  را از طریق تنظیم بالای سیستم آنتی‌اکسیدانی نشان داده‌اند. Yooyongwech et al. (2016) وMoradtalab et al.  (2019) گزارش کردند که قارچ‌های مایکوریزا آرباسکولار سبب کاهش اثرات منفی تنش کم‌آبی در گیاهانی مانند ذرت، گندم، جو (H. vulgare) و سویا (G. max) می­شود که این امر را به بالا رفتن سطح جذب ریشه به‌واسطه حجم بالای ریسه‎های قارچ نسبت می‎دهند (Jia et al., 2016). یافته‎های این محققان صحت نتایج این پژوهش را نشان می‎دهد. در این بررسی در تنش‎های بالا، قارچ مایکوریزا به همراه تثبیت‌کننده‎های نیتروژن مانند آزوسپیریلیوم و ازتوباکتر در حضور کود نیتروژن توانست در حجم وسیعی تنش خشکی را در ذرت هیبرید 706 مدیریت کند.

3-7. شاخص برداشت

روند تسهیم شیره پرورده بین اندام‎های زایشی (دانه) و رویشی، همان شاخص برداشت است. یافته‎ها در ارتباط با شاخص برداشت در این بررسی نشان داد که تمامی اثرات ساده و همچنین اثر متقابل دوگانه سال*کود زیستی روی شاخص برداشت در سطح احتمال یک درصد معنی‎دار بود و سایر اثرات متقابل دوگانه و سه گانه هیچ تفاوت معنی­داری نداشتند. یافته‎های این بررسی نشان داد بیشترین مقادیر این صفت مربوط به سال اول همراه با تلقیح تلفیقی مایکوریزا و آزوسپیریلیوم (02/41) و کمترین مقدار این صفت مربوط به تیمار سال دوم بدون اعمال کود زیستی (46/36) بود ( شکلc 1).

با استناد به نتایج تحقیق حاضر، در سال دوم کشت ذرت SC706، نسبت عملکرد دانه به عملکرد بیولوژیک کمتر بوده است (داده‌ها نشان داده نشده است). این امر نشان می‎دهد که ترکیبات تیماری به­کار رفته در این بررسی در سال دوم نسبتا رشد رویشی بیشتری را موجب شده‌اند (شکلc 1). به عبارتی می‎توان گفت با وجود آنکه هم عملکرد دانه و هم عملکرد بیولوژیک در سال دوم بیشتر از سال اول بوده؛ اما افزایش عملکرد بیولوژیک در سال دوم نسبت به عملکرد دانه بیشتر بوده و همین امر موجب پایین­آمدن شاخص برداشت در سال دوم شده است.

شاخص برداشت بیانگر چگونگی توزیع مواد فتوسنتزی بین مخزن­های اقتصادی و سایر مخزن­های موجود در گیاه است. تحقیقات نشان داد که در گیاه تریتیکاله با افزایش کاربرد کود نیتروژن به­دلیل افزایش شاخ و برگ، سهم کمتری از مواد فتوسنتزی به دانه­ها اختصاص یافت و از این رو شاخص برداشت کاهش پیدا کرد (Parent et al., 2015). محققان اظهار داشتند که شاخص برداشت در برآورد میزان انتقال مواد فتوسنتزی به دانه از بخش رویشی حائز اهمیت است (Rogers et al., 2016).

بـر اسـاس معادلـه شاخص برداشـت، تـنش خـشکی در مرحلـه رویشی اثر کاهشی بارزی بر عملکرد بیولوژیک داشته، در حالی که تأثیر آن بر عملکرد دانه به طور نسبی کمتر بوده است؛ لذا شاخص برداشت در این شـرایط افـزایش نـشان داده است. در صـورت وقـوع تـنش خـشکی در مرحلـه زایشی، شاخص برداشت کاهش جدی می‌یابد که علت این کاهش حساسیت گیاه ذرت به تـنش خـشکی در مرحلـه بحرانی گلدهی است. از دلایل کاهش عملکرد دانه در اثر تنش کم­آبی کوتاه­شدن دوره رشد و تسریع پیری برگ‌ها است . البته کاهش سطح فتوسنتزکننده، کاهش تولید آسیمیلات فتوسنتزی و نهایتاً رشد کمتر گیاه در شرایط تنش‌زا، می‌تواند به کاهش عملکرد اقتصادی و متعاقب آن کاهش شاخص برداشت منجر شود (Gebremariam & Baraki, 2016).

 

 

 

b

c

شکل 1. تاثیر اثر ساده تنش کم­آبی، کود شیمیایی و اثر متقابل سال در کود زیستی بر صفت شاخص برداشت در گیاه ذرت هیبرید 706.

 

  1. نتیجه‌گیری

بروز تنش خشکی از مهم‎ترین عوامل تاثیرگذار بر فعالیت‎های میکروبی خاک در اکوسیستم‎های خشک و نیمه‌خشک محسوب می‎شود که از طریق محدودیت دسترسی به عناصر غذایی، فعالیت میکروبی خاک را کاهش می‎دهد. مطالعه حاضر نشان داد که حاصلخیزی خاک در زمان خشکی، عامل اصلی محدودکننده عملکرد است، بنابراین دسترسی به عناصر غذایی پرمصرف و کم­مصرف، یکی از اقدامات مهمی است که سبب افزایش حاصلخیزی خاک می‎شود. به­طور کلی می­توان بیان کرد که کاربرد تلفیقی کودهای زیستی و شیمیایی باعث بهبود صفات مورد بررسی نسبت به تیمار شاهد (عدم مصرف کود) و یا مصرف کود شیمیایی به­تنهایی شد. لذا با توجه به اثرات مثبتی که کودهای زیستی بر صفات مرتبط با عملکرد گیاه ذرت به­ویژه تحت شرایط کم­آبی داشت، همچنین نظر به اهمیت کاهش مصرف نهاده­های شیمیایی در جهت رسیدن به اهداف کشاورزی پایدار و ضرورت تولید گیاهان زراعی در نظام­های زراعی، کودهای زیستی می­توانند جایگزین مناسبی برای بخشی از کودهای شیمیایی باشند.

 

  1. منابع

Abbasi, A., Malekpour, M., & Sobhanverdi, S. (2021). The Arabidopsis expansin gene (AtEXPA18) is capable to ameliorate drought stress tolerance in transgenic tobacco plants. Molecular Biology Reports, 48(8), 5913-5922.

Afarinesh, A., Fathi, G., Chugan, R., Syadat, S.A., Alamisaid, G., & Ashrafizadeh, S.R. )2016(. Effect of drought stress on physiological traits of maize (Zea mays L.) hybrids. Journal of Crop Production and Processing. 5(18), 195-205. (In Persian).

Ahemad, M., & Khan, M.S. )2012(. Evaluation of plant growth promoting activities of rhizobacterium Pseudomonas putida under herbicide-stress. Annual Review of Microbiology, 62,1531-1540.

Ahemad, M., & Kibret, M. )2014(. Mechanisms and applications of plant growth promoting rhizobacteria: Current perspective. Journal of King Saud University-Science, 26, 1-20.

Ahmed, H.G.M.D., Sajjad, M., Li, M., Azmat, M.A., Rizwan, M., Maqsood, R.H., & Khan, S.H. (2019a). Selection criteria for drought-tolerant bread wheat genotypes at seedling stage. Sustainability, 11(9), 2584.

Ahmed, M., Aslam, M.A., Hassan, F., Hayat, R., & Ahmad, S. (2019b). Biochemical, physiological and agronomic response of wheat to changing climate of rainfed areas of Pakistan. Pakistan Journal of Botany, 51, 535–551.

Ahmed, M., Hassan, F., & Asif, M. (2012c). Physiological response of bread wheat (Triticum aestivum L.) to high temperature and moisture stresses. Australian Journal of Crop Science, 6, 749-755.

Ahmed, M., Hassan, F.U., Aslam, M., & Aslam, M.A. (2012a). Physiological attributes based resilience of wheat to climate change. International Journal of Agriculture and Biology,14, 407–412.

Arrudaa, L., Beneduzi, A., Martins, A., Lisboa, B., Lopes, C., Bertolo, F., Passaglia, M., & Vargas, K. )2013(. Screening of rhizobacteria isolated from maize (Zea mays L.) in Rio Grande do sol state (South Brazil) and analysis of their potential to improve plant growth. Applied Soil Ecology, 63,15- 22.

Atta, Y., Abdel-fatah, A., Gaafar, I., & AbdouHassan, W.) 2015(. Validation of accurate determination of maize water requirements in Nile Delta. Proceedings of the 26th Euro-mediterranean regional conference and workshops. Innovate to improve irrigation performances. 12-15 October 2015, Montpellier, France.

Awan, S.I., Ahmad, S.D., Mur, L., & Ahmed, M.S. (2017). Marker-assisted selection for durable rust resistance in a widely adopted wheat cultivar" Inqilab-91". International Journal of Agriculture and Biology, 19, 1319-1324

Bayat, H., Omidi, M., Shah Nejat Boushahri, A.A., & Naghavi, M.R. (2022). Evaluation of some physiological and biochemical traits of wild species and wheat possessing the D genome under water deficit stress. Iranian Journal of Field Crop Science53(4), 77-91.

Behrooz, A., Vahdati, K., Rejali, F., Lotfi, M., Sarikhani, S., & Leslie, C. (2019). Arbuscular mycorrhiza and plant growth-promoting bacteria alleviate drought stress in walnut. HortScience54(6), 1087-1092.‏

Chang, P., Gerhardt, K.E., Glick, B.R., Gerwing, P.D., & Greenberg, B.M. )2014(. Plant growth promoting bacteria facilitate the growth of barley and oats in salt impacted soil: Implications for phytoremediation of saline soils. International Journal of Phytorem, 16(11), 1133-1147.

De-Morais-Oliveire, J.P., Pela, A., Ribeiro, D., De-Oliveira, B.S., Da-silva, L.M., Ferreira-Silva, J., & Da-Silveira, P.S. )2016(. Nitrogen accumulation and productivity of green corn in function of ways and seasons of top-dressing nitrogen fertilizer application. African Journal of Agricultural Research, 11(35), 3293-3298.

Gebremariam, G., & Baraki, F. (2016). Response of rice yield and yield parameters to timings of nitrogen application in Northern Ethiopia. International Journal of Engineering Research and Development, 4(4), 897-900.‏

Grichko, V.P., & Glick, B.R.) 2001(. Amelioration of flooding stress by ACC deaminase containing plant growth promoting bacteria. Plant Physiology and Biochemestry, 39, 11-17.

Hojattipor, E., Jafari, B., & Dorostkar, M. (2014). The effect of integration of biological and chemical fertilizers on yield, yield components and growth indexes of wheat. Journal of Plant Ecophysiology, 5(15), 36-48.‏

Hui-Mean, F., Yusop, Z., & Yusof, F. (2018). Drought analysis and water resource availability using standardised precipitation evapotranspiration index. Atmospheric Research201, 102-115.

Jahanian, A., Chaichi, M.R., Rezaei, K., Rezayazdi, K., & Khavazi, K. )2012(. The effect of plant growth promoting rhizobacteria (PGPR) on germination and primary growth of artichoke (Cynara scolymus). International Journal of Agriculture Crop Science, 4, 923-929.

Jia, M., Chen, L., Xin, H.L., Zheng, C.J., Rahman, K., Han, T., & Qin, L.P. (2016). A friendly relationship between endophytic fungi and medicinal plants: A systematic review. Frontiers in Microbiology7, 906.‏

Karlidag, H., Esitken, A., Turan, M., & Sahin, F.) 2007(. Effects of root inoculation of plant growth promoting rhizobacteria (PGPR) on yield, growth and nutrient elements contents of leaves of apple. Scientia Horticulturae, 114, 16-20.

Khan, M.A., Tahir, A., Khurshid, N., Ahmed, M., & Boughanmi, H. (2020). Economic effects of climate change-induced loss of agricultural production by 2050: A case study of Pakistan. Sustainability12(3), 1216.

Khosravi, H. (2019). Response of maize to inoculation with azotobacter under drought stress conditions. Journal of Water Research in Agriculture, 33(1), 29-38.‏ (In Persian).

Khavazy, K., Asadi-Rahmani, H., & Malakouti, M.J. (2005). Nesseccity of industrial production of biological fertelizers in country. Sana Publication, pp, 274-279. (In Persian).

Li, J., Meng, B., Chai, H., Yang, X., Song, W., Li, S., & Sun, W. (2019). Arbuscular mycorrhizal fungi alleviate drought stress in C3 (Leymus chinensis) and C4 (Hemarthria altissima) grasses via altering antioxidant enzyme activities and photosynthesis. Frontiers in Plant Science10, 499.‏

Liu, Z., Shang, H., Han, F., Zhang, M., Li, Q., & Zhou, W. (2021). Improvement of nitrogen and phosphorus availability by Pseudoalteromonas sp. during salt-washing in saline-alkali soil. Applied Soil Ecology168, 104-117.‏

Ma, J., Li, R., Wang, H., Li, D., Wang, X., Zhang, Y., & Li, Y. (2017). Transcriptomics analyses reveal wheat responses to drought stress during reproductive stages under field conditions. Frontiers in Plant Science8, 592.

Mayak, S., Tirosh, T., & Glick, B.R. )2004(. Plant growth-promoting bacteria confer resistance in tomato plants to salt stress. Plant Physiology and Biochemistry, 42, 565-572.

Moradtalab, N., Hajiboland, R., Aliasgharzad, N., Hartmann, T.E., & Neumann, G. (2019). Silicon and the association with an arbuscular-mycorrhizal fungus (Rhizophagus clarus) mitigate the adverse effects of drought stress on strawberry. Agronomy9(1), 41.‏

Nadeem, S.M., Zahir, Z.A., Naveed, M., & Ashraf, M. )2010(. Microbial ACC-deaminase: Prospects and applications for inducing salt tolerance in plants. Critical Reviews in Plant Sciences, 29, 360-93.

Parent, B., Shahinnia, F., Maphosa, L., Berger, B., Rabie, H., Chalmers, K., & Fleury, D. (2015). Combining field performance with controlled environment plant imaging to identify the genetic control of growth and transpiration underlying yield response to water-deficit stress in wheat. Journal of Experimental Botany66(18), 5481-5492.‏

Rogers, E.D., Monaenkova, D., Mijar, M., Nori, A., Goldman, D.I., & Benfey, P.N. (2016). X-ray computed tomography reveals the response of root system architecture to soil texture. Plant Physiology171(3), 2028-2040.‏

Rostami, T., & Farahani, S.M. (2020). The impact of applying mycorrhiza and surfactant on forage characteristics of maize under deficit irrigation. Journal of Crops Improvment, 3, 22-30.

Russo, A., Vettori, L., Felici, C., Fiaschi, G., Morini, S., & Toffanin, A. )2008(. Enhanced micropropagation response and biocontrol effect of Azospirillum brasilense Sp245 on Prunus cerasifera L. clone Mr. S 5.2 plants. Journal of Biotechnology, 134, 312-319.

Srivastava, R., Joshi, M., Kumar, A., Pachari, S., & Sharma, A.K. ) 2010(. Biofertilizers for sustainable agriculture. In: Sharma, A.K., Wahab, S., & Srivastava, R. (Editors). Diversification problems and perspectives. International Publishing House Pvt. Ltd. New Delhi, India, 58-73.

Tank, N., & Saraf, M. )2010(. Salinity-resistant plant growth promoting rhizobacteria ameliorates sodium chloride stress on tomato plants. Journal of Plant Interact, 5, 51-58.

Vahedi, A. (2015). Effects of redroot pigweed (Amaranthus retroflexus L.) competition on the yield and yield components of corn under different levels of nitrogen application. Journal of Agroecology, 5(2), 14-25.
(In Persian).

Vesey, J.K. )2003(. Plant growth promoting rhizo bacteria as biofertilizers. Plant and Soil, 255, 571-586.

Yooyongwech, S., Samphumphuang, T., Tisarum, R., Theerawitaya, C., & Cha-Um, S. (2016). Arbuscular mycorrhizal fungi (AMF) improved water deficit tolerance in two different sweet potato genotypes involves osmotic adjustments via soluble sugar and free proline. Scientia Horticulturae198, 107-117.‏

Zaman-Khan, H., Iqbal, S., Iqbal, A., Akbar, N., & Jones, D. )2011(. Response of maize (Zea mays L.) varieties to different levels of nitrogen. Crop and Environment, 2(2), 15-19.

Xiong, L., Shah, F., & Wu, W. (2022). Environmental and socio-economic performance of intensive farming systems with varying agricultural resource for maize production. Science of the Total Environment, 850, 158030.‏

 

 

References:
Abbasi, A., Malekpour, M., & Sobhanverdi, S. (2021). The Arabidopsis expansin gene (AtEXPA18) is capable to ameliorate drought stress tolerance in transgenic tobacco plants. Molecular Biology Reports, 48(8), 5913-5922.
Afarinesh, A., Fathi, G., Chugan, R., Syadat, S.A., Alamisaid, G., & Ashrafizadeh, S.R. )2016(. Effect of drought stress on physiological traits of maize (Zea mays L.) hybrids. Journal of Crop Production and Processing. 5(18), 195-205. (In Persian).
Ahemad, M., & Khan, M.S. )2012(. Evaluation of plant growth promoting activities of rhizobacterium Pseudomonas putida under herbicide-stress. Annual Review of Microbiology, 62,1531-1540.
Ahemad, M., & Kibret, M. )2014(. Mechanisms and applications of plant growth promoting rhizobacteria: Current perspective. Journal of King Saud University-Science, 26, 1-20.
Ahmed, H.G.M.D., Sajjad, M., Li, M., Azmat, M.A., Rizwan, M., Maqsood, R.H., & Khan, S.H. (2019a). Selection criteria for drought-tolerant bread wheat genotypes at seedling stage. Sustainability, 11(9), 2584.
Ahmed, M., Aslam, M.A., Hassan, F., Hayat, R., & Ahmad, S. (2019b). Biochemical, physiological and agronomic response of wheat to changing climate of rainfed areas of Pakistan. Pakistan Journal of Botany, 51, 535–551.
Ahmed, M., Hassan, F., & Asif, M. (2012c). Physiological response of bread wheat (Triticum aestivum L.) to high temperature and moisture stresses. Australian Journal of Crop Science, 6, 749-755.
Ahmed, M., Hassan, F.U., Aslam, M., & Aslam, M.A. (2012a). Physiological attributes based resilience of wheat to climate change. International Journal of Agriculture and Biology,14, 407–412.
Arrudaa, L., Beneduzi, A., Martins, A., Lisboa, B., Lopes, C., Bertolo, F., Passaglia, M., & Vargas, K. )2013(. Screening of rhizobacteria isolated from maize (Zea mays L.) in Rio Grande do sol state (South Brazil) and analysis of their potential to improve plant growth. Applied Soil Ecology, 63,15- 22.
Atta, Y., Abdel-fatah, A., Gaafar, I., & AbdouHassan, W.) 2015(. Validation of accurate determination of maize water requirements in Nile Delta. Proceedings of the 26th Euro-mediterranean regional conference and workshops. Innovate to improve irrigation performances. 12-15 October 2015, Montpellier, France.
Awan, S.I., Ahmad, S.D., Mur, L., & Ahmed, M.S. (2017). Marker-assisted selection for durable rust resistance in a widely adopted wheat cultivar" Inqilab-91". International Journal of Agriculture and Biology, 19, 1319-1324
Bayat, H., Omidi, M., Shah Nejat Boushahri, A.A., & Naghavi, M.R. (2022). Evaluation of some physiological and biochemical traits of wild species and wheat possessing the D genome under water deficit stress. Iranian Journal of Field Crop Science53(4), 77-91.
Behrooz, A., Vahdati, K., Rejali, F., Lotfi, M., Sarikhani, S., & Leslie, C. (2019). Arbuscular mycorrhiza and plant growth-promoting bacteria alleviate drought stress in walnut. HortScience54(6), 1087-1092.‏
Chang, P., Gerhardt, K.E., Glick, B.R., Gerwing, P.D., & Greenberg, B.M. )2014(. Plant growth promoting bacteria facilitate the growth of barley and oats in salt impacted soil: Implications for phytoremediation of saline soils. International Journal of Phytorem, 16(11), 1133-1147.
De-Morais-Oliveire, J.P., Pela, A., Ribeiro, D., De-Oliveira, B.S., Da-silva, L.M., Ferreira-Silva, J., & Da-Silveira, P.S. )2016(. Nitrogen accumulation and productivity of green corn in function of ways and seasons of top-dressing nitrogen fertilizer application. African Journal of Agricultural Research, 11(35), 3293-3298.
Gebremariam, G., & Baraki, F. (2016). Response of rice yield and yield parameters to timings of nitrogen application in Northern Ethiopia. International Journal of Engineering Research and Development, 4(4), 897-900.‏
Grichko, V.P., & Glick, B.R.) 2001(. Amelioration of flooding stress by ACC deaminase containing plant growth promoting bacteria. Plant Physiology and Biochemestry, 39, 11-17.
Hojattipor, E., Jafari, B., & Dorostkar, M. (2014). The effect of integration of biological and chemical fertilizers on yield, yield components and growth indexes of wheat. Journal of Plant Ecophysiology, 5(15), 36-48.‏
Hui-Mean, F., Yusop, Z., & Yusof, F. (2018). Drought analysis and water resource availability using standardised precipitation evapotranspiration index. Atmospheric Research201, 102-115.
Jahanian, A., Chaichi, M.R., Rezaei, K., Rezayazdi, K., & Khavazi, K. )2012(. The effect of plant growth promoting rhizobacteria (PGPR) on germination and primary growth of artichoke (Cynara scolymus). International Journal of Agriculture Crop Science, 4, 923-929.
Jia, M., Chen, L., Xin, H.L., Zheng, C.J., Rahman, K., Han, T., & Qin, L.P. (2016). A friendly relationship between endophytic fungi and medicinal plants: A systematic review. Frontiers in Microbiology7, 906.‏
Karlidag, H., Esitken, A., Turan, M., & Sahin, F.) 2007(. Effects of root inoculation of plant growth promoting rhizobacteria (PGPR) on yield, growth and nutrient elements contents of leaves of apple. Scientia Horticulturae, 114, 16-20.
Khan, M.A., Tahir, A., Khurshid, N., Ahmed, M., & Boughanmi, H. (2020). Economic effects of climate change-induced loss of agricultural production by 2050: A case study of Pakistan. Sustainability12(3), 1216.
Khosravi, H. (2019). Response of maize to inoculation with azotobacter under drought stress conditions. Journal of Water Research in Agriculture, 33(1), 29-38.‏ (In Persian).
Khavazy, K., Asadi-Rahmani, H., & Malakouti, M.J. (2005). Nesseccity of industrial production of biological fertelizers in country. Sana Publication, pp, 274-279. (In Persian).
Li, J., Meng, B., Chai, H., Yang, X., Song, W., Li, S., & Sun, W. (2019). Arbuscular mycorrhizal fungi alleviate drought stress in C3 (Leymus chinensis) and C4 (Hemarthria altissima) grasses via altering antioxidant enzyme activities and photosynthesis. Frontiers in Plant Science10, 499.‏
Liu, Z., Shang, H., Han, F., Zhang, M., Li, Q., & Zhou, W. (2021). Improvement of nitrogen and phosphorus availability by Pseudoalteromonas sp. during salt-washing in saline-alkali soil. Applied Soil Ecology168, 104-117.‏
Ma, J., Li, R., Wang, H., Li, D., Wang, X., Zhang, Y., & Li, Y. (2017). Transcriptomics analyses reveal wheat responses to drought stress during reproductive stages under field conditions. Frontiers in Plant Science8, 592.
Mayak, S., Tirosh, T., & Glick, B.R. )2004(. Plant growth-promoting bacteria confer resistance in tomato plants to salt stress. Plant Physiology and Biochemistry, 42, 565-572.
Moradtalab, N., Hajiboland, R., Aliasgharzad, N., Hartmann, T.E., & Neumann, G. (2019). Silicon and the association with an arbuscular-mycorrhizal fungus (Rhizophagus clarus) mitigate the adverse effects of drought stress on strawberry. Agronomy9(1), 41.‏
Nadeem, S.M., Zahir, Z.A., Naveed, M., & Ashraf, M. )2010(. Microbial ACC-deaminase: Prospects and applications for inducing salt tolerance in plants. Critical Reviews in Plant Sciences, 29, 360-93.
Parent, B., Shahinnia, F., Maphosa, L., Berger, B., Rabie, H., Chalmers, K., & Fleury, D. (2015). Combining field performance with controlled environment plant imaging to identify the genetic control of growth and transpiration underlying yield response to water-deficit stress in wheat. Journal of Experimental Botany66(18), 5481-5492.‏
Rogers, E.D., Monaenkova, D., Mijar, M., Nori, A., Goldman, D.I., & Benfey, P.N. (2016). X-ray computed tomography reveals the response of root system architecture to soil texture. Plant Physiology171(3), 2028-2040.‏
Rostami, T., & Farahani, S.M. (2020). The impact of applying mycorrhiza and surfactant on forage characteristics of maize under deficit irrigation. Journal of Crops Improvment, 3, 22-30.
Russo, A., Vettori, L., Felici, C., Fiaschi, G., Morini, S., & Toffanin, A. )2008(. Enhanced micropropagation response and biocontrol effect of Azospirillum brasilense Sp245 on Prunus cerasifera L. clone Mr. S 5.2 plants. Journal of Biotechnology, 134, 312-319.
Srivastava, R., Joshi, M., Kumar, A., Pachari, S., & Sharma, A.K. ) 2010(. Biofertilizers for sustainable agriculture. In: Sharma, A.K., Wahab, S., & Srivastava, R. (Editors). Diversification problems and perspectives. International Publishing House Pvt. Ltd. New Delhi, India, 58-73.
Tank, N., & Saraf, M. )2010(. Salinity-resistant plant growth promoting rhizobacteria ameliorates sodium chloride stress on tomato plants. Journal of Plant Interact, 5, 51-58.
Vahedi, A. (2015). Effects of redroot pigweed (Amaranthus retroflexus L.) competition on the yield and yield components of corn under different levels of nitrogen application. Journal of Agroecology, 5(2), 14-25.
(In Persian).
Vesey, J.K. )2003(. Plant growth promoting rhizo bacteria as biofertilizers. Plant and Soil, 255, 571-586.
Yooyongwech, S., Samphumphuang, T., Tisarum, R., Theerawitaya, C., & Cha-Um, S. (2016). Arbuscular mycorrhizal fungi (AMF) improved water deficit tolerance in two different sweet potato genotypes involves osmotic adjustments via soluble sugar and free proline. Scientia Horticulturae198, 107-117.‏
Zaman-Khan, H., Iqbal, S., Iqbal, A., Akbar, N., & Jones, D. )2011(. Response of maize (Zea mays L.) varieties to different levels of nitrogen. Crop and Environment, 2(2), 15-19.
Xiong, L., Shah, F., & Wu, W. (2022). Environmental and socio-economic performance of intensive farming systems with varying agricultural resource for maize production. Science of the Total Environment, 850, 158030.‏