https://ijfcs.ut.ac.ir/ علوم گیاهان زراعی ایران fa daily 1 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107279.html چکیده- در راستای دستیابی به کشاورزی پایدار و کاهش مصرف نهاده‌های شیمیایی، بهره‌گیری از روش‌هایی مانند کشت مخلوط و استفاده از کودهای زیستی ضروری به نظر می‌رسد. به همین منظور، پژوهشی جهت ارزیابی اثر نسبت‌های جایگزینی و منابع مختلف کود فسفره بر عملکرد و جذب عناصر غذایی در کشت مخلوط زنیان و عدس‌الملک طی دو سال زراعی ۱۴۰۰–۱۴۰۱ و ۱۴۰۱–۱۴۰۲ در شهرستان ممسنی از توابع استان فارس انجام شد. آزمایش به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا گردید. عامل اول مدیریت تغذیه فسفری شامل کاربرد 100 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی (سوپر فسفات تریپل)، 50 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی + باکتری‌های حل کننده فسفات، 50 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی + مایکوریزا، 50 کیلوگرم در هکتار کود شیمیایی + باکتری‌های حل کننده فسفات + مایکوریزا و شاهد و عامل دوم الگوهای مختلف کشت مخلوط شامل 1:1، 1:2 و 2:1 زنیان-عدس-الملک و کشت خالص دو گیاه بود. نتایج نشان داد که تیمار تلفیقی قارچ میکوریزا و باکتری‌های حل‌کننده فسفات به‌طور معنی‌داری محتوای نیتروژن، فسفر، پتاسیم و روی را در هر دو گیاه افزایش داد. بیشترین نیتروژن در زنیان (12/3 درصد) و فسفر در عدس‌الملک (7/0 درصد) در الگوی کشت ۱ زنیان: ۲ عدس‌الملک تحت تیمارکود تلفیقی مشاهده شد. اگرچه عملکرد دانه در کشت خالص بیشتر بود، اما کشت مخلوط همراه با کودهای زیستی با بهبود جذب عناصر، کاهش مصرف کودهای شیمیایی و ایجاد تعادل اکولوژیک، به‌عنوان راهبردی مؤثر در تولید پایدار گیاهان دارویی توصیه می‌شود. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107282.html تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی سبب گردیده تا تولید ارقام گندم دوروم مناسب جهت کشت در دیمزارها روز به روز بیشتر مورد توجه محققین قرار بگیرید. هدف از این مطالعه نیز شناخت بیشتر تنوع ژنتیکی بین یکی از ژرم‏پلاسم‏های موجود گندم دوروم جهت شناسایی ژنوتیپ‏هایی با ظرفیت بالا برای استفاده در برنامه‏های به‏نژادی بود. در این آزمایش 117 ژنوتیپ گندم دوروم انتخابی از آزمایش‌های خزانه بین‌المللی به همراه سه رقم شاهد سیمره، دهدشت و ساورز در قالب طرح آگمنت از نظر صفات ریخت‎‏شناسی و زراعی در سال زراعی 99-1398 در سایت ملی دیم گچساران در شرایط دیم مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که میانگین عملکرد دانه ژنوتیپ‏های مورد بررسی 7/4113 کیلوگرم در هکتار می‏باشد. تجزیه خوشه‏ای، ژرم‏پلاسم مورد بررسی را به سه خوشه اصلی تقسیم کرد که بیشترین میانگین عملکرد دانه در خوشه سوم مشاهده شد (حدود 1/5329 کیلوگرم در هکتار) همچنین نتایج نمودار ون نشان داد که بین ژنوتیپ‏های پر عملکرد، سه ژنوتیپ G004، G071 و G072 به همراه سه رقم شاهد در تمامی صفات مورد بررسی در این تحقیق وضعیت مطلوبی دارند و منتخب‏های مناسبی جهت استفاده در برنامه‏های به‏نژادی مرتبط با تولید رقم برای کشت دیم در مناطق گرمسیر می‏باشند. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107275.html به‌منظور ارزیابی اثر نیترات سرب بر گیاه کیسه‌کشیش، آزمایشی در قالب طرح کاملاً تصادفی با چهار تکرار در آزمایشگاه فیزیولوژی گیاهی دانشکده علوم پایه دانشگاه یاسوج، در سال 1403 انجام شد. تنش سرب از منبع نیترات سرب در غلظت‌های صفر، پنج، 10، 25، 50 و 100 میکرومولار در شرایط آبکشت اعمال شد. نتایج نشان داد که سطوح کم سرب به‌ویژه تا ۵۰ میکرومولار تأثیر منفی قابل‌توجهی بر صفات مورد بررسی نداشت و گیاه تحمل نسبی از خود نشان داد. با این‌حال، در غلظت ۱۰۰ میکرومولار نیترات سرب، تجمع سرب در ریشه (624 میکروگرم بر گرم وزن خشک) و اندام هوایی (15 میکروگرم بر گرم وزن خشک) افزایش یافت و رشد گیاه به‌ویژه وزن خشک ریشه و اندام‌های هوایی به‌ترتیب کاهش 67 و 62 درصدی یافت. همچنین، سطح ۱۰۰ میکرومولار نیترات سرب باعث افزایش محتوای قندهای محلول (50 درصد)، آنتوسیانین (293 درصد)، فلاونوئید کل (41 درصد) و پروتئین محلول برگ (65 درصد) نسبت به شاهد شد. افزایش سنتز ترکیبات آنتی‌اکسیدانی از جمله آنتوسیانین‌ها و فلاونوئیدها بیانگر فعال شدن مکانیسم‌های دفاعی برای مقابله با تنش اکسیداتیو ناشی از حضور سرب است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که گیاه کیسه‌کشیش تا سطح معینی از آلودگی سرب (50 میکرومولار) قادر به تحمل تنش است، اما در غلظت‌های بالاتر رشد آن مختل می‌شود. بنابراین، این گیاه می‌تواند به‌عنوان گونه‌ای مقاوم نسبی برای مطالعات آتی در زمینه گیاه‌پالایی فلزات سنگین مورد توجه قرار گیرد. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107278.html به‌منظور بررسی عملکرد و شاخص‌های اقتصادی گیاهان علوفه‌ای به‌عنوان کشت دوم در تناوب پس از برنج، آزمایشی در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار طی دو سال زراعی 1404-1402 در مزرعه پژوهشی مؤسسه تحقیقات برنج کشور در شهرستان رشت اجرا شد. تیمارهای آزمایشی شامل هشت گیاه علوفه‌ای (شبدر برسیم، خردل علوفه‌ای، جو، تریتیکاله، گلرنگ علوفه‌ای، ماشک، نخود علوفه‌ای و باقلا) و کشت مخلوط تریتیکاله + ماشک (50% تریتیکاله و 50% ماشک) بودند. نتایج تجزیه واریانس مرکب نشان داد که اثر گونه‌های مورد کاشت بر تمامی صفات مورد مطالعه معنی‌دار بود. بیشترین عملکرد علوفه تر (۴۴۵۲۰ کیلوگرم در هکتار)، عملکرد علوفه خشک (۱۲۸۶۱ کیلوگرم در هکتار) و عملکرد پروتئین (1818 کیلوگرم در هکتار) در کشت مخلوط تریتیکاله + ماشک حاصل شد. کمترین عملکرد علوفه تر (27082 کیلوگرم در هکتار) و عملکرد علوفه خشک (5796 کیلوگرم در هکتار) نیز به‌ترتیب به خردل علوفه‌ای و گلرنگ علوفه‌ای تعلق داشت. کشت مخلوط تریتیکاله + ماشک، شبدر برسیم و ماشک به‌ترتیب با سود خالص و نسبت فایده به هزینه 1003050 هزار ریال بر هکتار و 5/3، 969850 هزار ریال بر هکتار و 29/3 و 879840 هزار ریال بر هکتار و 06/3 در رتبه اول تا سوم قرار گرفتند. در مجموع، جهت حصول عملکرد کمی و کیفی مناسب علوفه و مزیت اقتصادی بیشتر، کشت مخلوط تریتیکاله + ماشک، شبدر برسیم و ماشک به‌عنوان کشت دوم در اراضی شالیزاری استان گیلان قابل توصیه است. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107280.html گندم دوروم به عنوان دومین گونه مهم گندم در جهان، نقش حیاتی در تأمین امنیت غذایی و تولید محصولات صنعتی باکیفیت دارد. این مطالعه با هدف ارزیابی جامع چهار لاین امیدبخش گندم دوروم در مقایسه با رقم شاهد تابان تحت شرایط مزرعه‌ای شهرستان دزفول انجام شد. این آزمایش در سال زراعی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ در دو منطقه شمس‌آباد و صفی‌آباد شهرستان دزفول اجرا گردید. صفات زراعی، واکنش به بیماری‌ها و شاخص‌های کیفی مختلف مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد تنوع ژنتیکی قابل توجهی از نظر عملکرد و کیفیت بین لاین‌ها وجود دارد. لاین D-99-10 با میانگین ۴۵۷۴ کیلوگرم در هکتار، بالاترین عملکرد را داشته و 6/11 درصد نسبت به شاهد برتری نشان داد. لاین D-99-6 نیز با عملکرد ۴۴۷۶ کیلوگرم در هکتار در رده دوم قرار گرفت. در زمینه کیفیت، لاین D-400-20 بالاترین وزن هکتولیتر (۸۴ کیلوگرم بر هکتولیتر) و لاین D-99-6 کمترین درصد نقاط قهوه‌ای (۲ درصد) را داشت. لاین D-99-10 با دارا بودن بالاترین عدد رسوبی SDS (۸۷) و شاخص گلوتن (۸۹)، از کیفیت برتر گلوتن برخوردار بود. همبستگی بسیار قوی و مثبت بین عملکرد با عدد رسوبی SDS (۰.۹۲) و شاخص گلوتن (۰.۹۰) از یافته‌های کلیدی این پژوهش بود. بر این اساس، لاین D-99-10 به عنوان ژنوتیپی کامل برای معرفی به عنوان رقم جدید و لاین D-99-6 به عنوان ذخیره ژنتیکی باکیفیت توصیه می‌شوند. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107276.html آزمایش حاضر با هدف شناخت واکنش اکوتیپ‏های ماشک تلخ به تنش گرمای آخر فصل بر عملکرد دانه و برخی خصوصیات مرتبط در مزرعه دانشگاه ولی‏عصر (عج) رفسنجان در سال زراعی 1403-1402 در قالب طرح بلوک‏های کامل تصادفی با سه تکرار روی 12 اکوتیپ به اجرا درآمد. اکوتیپ‏ها در تاریخ‏های 5 دی، 5 بهمن و 5 اسفند 1402 (به‏منظور تأمین تنش گرمای انتهای فصل) کشت گردیدند. صفات روز تا سبز شدن، روز تا پایان گل‏دهی، روز تا 50 درصد رسیدگی، ارتفاع ساقه و طول ریشه در پایان رشد، وزن خشک اندام هوائی، عملکرد دانه، وزن هزار دانه و شاخص برداشت ارزیابی شدند. تجزیه واریانس مرکب نشان داد اثر تاریخ کاشت برای روز تا سبز شدن و روز تا 50 درصد رسیدگی، اثر اکوتیپ برای ارتفاع ساقه در پایان رشد، اثر متقابل تاریخ کاشت×اکوتیپ برای وزن خشک اندام هوائی و وزن هزار دانه و همچنین اثر تاریخ کاشت، اثر اکوتیپ و اثر متقابل تاریخ کاشت×اکوتیپ برای روز تا پایان گل‏دهی، عملکرد دانه و شاخص برداشت معنی‏دار بودند. پاسخ اکوتیپ‏ها به تاریخ‏های کاشت متفاوت بود که نشان‏دهنده وجود تنوع بین اکوتیپ‏ها از لحاظ صفات مورد مطالعه بود. با توجه به نتایج تجزیه خوشه‏ای، در هر سه تاریخ کاشت اکوتیپ‏ها در سه گروه دسته‏بندی شدند. طبق نتایج مقایسه میانگین گروه‏های حاصل از تجزیه خوشه‏ای، یولقنلو در تاریخ‏های کاشت 5 بهمن و 5 اسفند (به‏ترتیب با عملکرد دانه 0/6 و 9/3 گرم در بوته و شاخص برداشت 7/35 و 6/27 درصد) متحمل‏ترین اکوتیپ به تنش گرمای انتهای فصل رشد جهت تولید دانه در رفسنجان بود. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107274.html استفاده از ساقه برای اندازه‌گیری انتقال مجدد در ارقامی از جو که دارای ذخیره‌سازی و انتقال مجدد همزمان در میانگره‌های خود هستند، باعث برآورد کمتر انتقال مجدد می‌شود. هدف تحقیق حاضر مقایسه مقدار ذخیره‌سازی و انتقال مجدد در سطح ساقه و در سطح میانگره‌های ساقه ارقام مختلف جو دیم رشد یافته در مناطق با آب و هوای متفاوت بود. تعداد 8 رقم جو به صورت دیم در شهرستان مشگین‌شهر و جعفرآباد مغان در سال زراعی 1430-1402 کاشته شدند. تجمع و انتقال مجدد مواد فتوسنتزی در سطح ساقه و میانگره‌های آن (پدانکل، پنالتی‌میت و میانگره‌های زیرین) به صورت وزنی اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که در بیشتر ارقام کشت شده در شرایط مشگین‌شهر و مغان، فرایند ذخیره‌سازی و انتقال مجدد به طور همزمان رخ می‌داد. در این ارقام، استفاده از ساقه برای اندازه‌گیری انتقال مجدد، مقدار این صفت را کمتر از حد واقعی نشان داد. بسته به رقم و شرایط آزمایش، مقدار انتقال مجدد از 1 تا 38 میلی‌گرم، کمتر برآورد شد. بنابراین ضروری است انتقال مجدد در سطح میانگره‌ها اندازه‌گیری شده و مجموع انتقال مجدد میانگره‌ها برای برآورد صفت در سطح ساقه استفاده گردد. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107277.html مدیریت تلفیقی حاصلخیزی خاک، راهکاری حیاتی برای پایداری تولید کتان روغنی در مناطق خشک است. به منظور بررسی اثر منابع تغذیه‌ای مختلف بر شاخص‌های بیوشیمیایی و عملکرد کتان در شرایط تنش خشکی، پژوهشی به‌صورت اسپیلت پلات در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار برای ارزیابی اثر ۷ تیمار تغذیه‌ای شامل شاهد، آلی (کود گاوی، ۳۰ تن در هکتار)، شیمیایی (نیتروژن 100، فسفر40 و پتاسیم 100 کیلوگرم در هکتار) و زیستی (باکتری Pseudomonas spp ) و تیمارهای تلفیقی آلی- شیمیایی (۳۰ تن کود گاو + ۷۰٪ شیمیایی)، آلی- زیستی (۳۰ تن آلی + زیستی) و شیمیایی-زیستی (۱۰۰٪ شیمیایی + زیستی) و دو رژیم آبیاری (معمول و قطع آبیاری در گلدهی) اجرا شد. نتایج نشان داد تنش خشکی میانگین عملکرد دانه را از ۲۰۰۰ به ۱۳۹۵ کیلوگرم در هکتار کاهش داد. با این حال، تیمارهای تلفیقی به‌ویژه آلی-شیمیایی و شیمیایی-زیستی با تقویت سیستم آنتی‌اکسیدانت گیاه، اثرات منفی تنش را تعدیل کردند. در شرایط آبیاری معمول، تیمار آلی- شیمیایی منجر به جهش چشمگیر ماده خشک (۲۸۷٪)، پرولین (۱۱۲٪) و شاخص برداشت (۵۲٪) نسبت به شاهد شد. در نهایت، به‌کارگیری سیستم‌های تغذیه‌ای تلفیقی (آلی- شیمیایی و شیمیایی-زیستی) به‌عنوان مؤثرترین استراتژی زراعی برای بهبود عملکرد کمی و کیفی کتان در شرایط محدودیت آبی توصیه می‌شود. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107598.html بهنژادی سریع یکی از فناوری­هایی است که در سال­های اخیر برای سرعت­بخشیدن به برنامه­های بهنژادی در غلات و سایر گیاهان به­کار گرفته شده است. اما نیاز به دوره بهاره­سازی کارایی این فناوری در ارقام زمستانه را کاهش داده است. به منظور تهیه شیوه­نامه بهنژادی سریع در گندم‌های زمستانه، سه‌ رقم گندم ‌زرینه،گاسپارد و گاسکوژن پس از اعمال بهاره‌سازی در اتاقک رشد ویژه‌ بهنژادی سریع تحت شدت نور بالا و نوردوره ‌طولانی پرورش یافتند. جهت غلبه بر خواب بذر و کاهش بیشتر دوره‌رشد گیاه ‌از تکنیک کشت جنین بذور نارس در محیط MS بهره ‌گرفته شد. تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدن کامل، تعداد نهایی برگ و تعداد دانه در سنبله اندازه­گیری شدند. نتایج نشان داد که محلول­پاشی جبرلیک­اسید هفت تا10 روز نسل­دهی ارقام را نسبت به بهاره­سازی سرمایی کاهش داد. شدت نور 420 میکرومول بر متر مربع بر ثانیه (در فاصله 30 سانتیمتری منبع نور) با ترکیب لامپ بنفش ویژه ‌رشد (15%) و نور LED سفید (85%)، نوردوره 18/6 ساعت (روز/شب) و دمای 23/17 درجه سانتیگراد (روز/شب) مناسب­ترین محیط برای بهنژادی سریع گندم‌های زمستانه‌ است. در این شرایط مدت زمان بذر تا بذر به سه ماه ‌کاهش یافته‌ و امکان پرورش چهار نسل در سال فراهم می­گردد. https://ijfcs.ut.ac.ir/article_107281.html به منظور بررسی اثر سطوح مختلف محلول‌پاشی اسیدهای آمینه و خاک‌پاش هیومیک اسید در شرایط تنش کم‌آبی بر ماش سبز، آزمایشی گلدانی در گلخانه‌ای با دریچه‌های باز در ارومیه (آذربایجان غربی) به‌صورت فاکتوریل سه‌عاملی در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در سال 1401 اجرا شد. عوامل شامل سه رژیم آبیاری (مطلوب، تنش ملایم، تنش شدید)، محلول‌پاشی اسید آمینه تجاری (آمینوریچ) در شش سطح (عدم محلول‌پاشی، آب مقطر، ۱، ۲، ۳ و ۴ گرم در لیتر) و هیومیک اسید در دو سطح (1/0 گرم در گلدان و عدم کاربرد) بودند. بیشترین ارتفاع بوته (6/26 سانتی‌متر) از تیمار هیومیک اسید همراه با ۳ گرم اسید آمینه در آبیاری مطلوب حاصل شد که نسبت به شاهد ۴۷٪ افزایش داشت. بیشترین سطح برگ در بوته (7/51 سانتی‌مترمربع) در تیمار ۲ گرم اسید آمینه با هیومیک اسید و کمترین مقدار (1/17 سانتی‌مترمربع) در آب مقطر تحت تنش شدید ثبت شد. غلظت رنگدانه‌های فتوسنتزی و آنتوسیانین در برگ‌ها با کاربرد اسید آمینه و هیومیک افزایش یافت. بیشترین تعداد دانه (2/26 عدد در بوته) از تیمار هیومیک اسید در آبیاری مطلوب حاصل شد (۴۰٪ بیشتر از شاهد). وزن دانه نیز با تیمار ۲ گرم اسید آمینه و هیومیک اسید در شرایط مطلوب به ۱۸۸۳ میلی‌گرم در بوته رسید. این ترکیب بهترین تیمار برای کاهش اثرات کم‌آبی بر ماش سبز بود.